Fason tekstil atölyesinde parça başı maliyet nasıl hesaplanır?

Fason tekstil atölyelerinde parça başı maliyet hesaplaması yapılırken kumaş bedeli, aksesuar giderleri, kesim firesi, direkt işçilik ücretleri ve atölyenin aylık genel giderleri toplanarak üretilen sağlam ürün adedine bölünür. Tekstil sektöründe doğru birim maliyet hesabı yapmak, işletmenin zarar eden siparişleri almasını engeller ve fiyat tekliflerinin gerçek karlılık oranlarıyla verilmesini sağlar. Türkiye'de tekstil ve hazır giyim sektörü, yaklaşık bir milyon kayıtlı istihdamı ile imalat sanayinin en büyük kollarından birini oluşturmaktadır. Ülke genelinde yıllık bir milyon sekiz yüz bin ton pamuk tüketimi gerçekleşirken, bu hammaddenin işlenmesi sırasında ortaya çıkan fireler atölyelerin karlılığını doğrudan etkiler. Bir tişörtün, gömleğin veya pantolonun sadece ana kumaş fiyatı üzerinden hesaplanması, iplik tüketimi, elektrik gideri ve makine amortismanı gibi görünmez masrafların gözden kaçmasına neden olur. Bu yazıda, fason üretim yapan bir konfeksiyon veya tekstil atölyesinin, sipariş almadan önce birim başına düşen gerçek üretim maliyetini adım adım nasıl hesapladığını inceliyoruz.

Kumaş maliyeti gramaj ve pastal planı üzerinden nasıl bulunur?

Tekstil ürünlerinin maliyet yapısında en büyük kalemi kumaş oluşturur. Kumaş maliyetini doğru hesaplamak için pastal planı adı verilen kesim yerleşim şablonuna ihtiyaç duyulur. Pastal planı, bir top kumaş üzerinden en az fire ile en fazla parçanın nasıl kesileceğini gösterir. Kalıp yerleşiminin sıkılığı, kumaşın enine ve boyuna göre değişiklik gösterir. Örme kumaş kullanan bir tişört atölyesi üzerinden somut bir hesaplama yapalım. Müşteriden beş bin adetlik bir pamuklu tişört siparişi alındığını varsayalım. Kumaşın kilogram fiyatı piyasa koşullarında 250 TL olsun. Modelistin bilgisayar ortamında çıkardığı pastal planına göre, büyük beden ve küçük beden kalıpları birbiri içine geçirilerek yerleştirildiğinde bir adet tişört için net 180 gram kumaş kullanılması gerekmektedir. Ancak kumaş toplarının başı ve sonu, defolu alanlar veya pastal boşlukları nedeniyle her zaman net gramaj üzerinden alım yapılmaz. Kesim masasında oluşan kumaş kayıpları mutlaka hesaba katılır. Kumaşın top kenarlarındaki delikler veya renk dalgalanmaları kesim sırasında dışarıda bırakılır ve bu durum ekstra kumaş sarfiyatı yaratır.

Kesim ve dikim firesi maliyeti ne kadar etkiler?

Üretimde fire ve zayiat payını eklemeden yapılan hesaplamalar atölyenin malzemeyi eksik almasına ve siparişi tamamlayamamasına yol açar. Örme kumaşlarda esneme ve çekme payları yüksek olduğu için genellikle yüzde beş ile yüzde sekiz arasında bir fire oranı öngörülür. Dokuma kumaşlarda ise bu oran yüzde üç ile yüzde beş aralığında kalabilir. Yüzde beş kesim firesi hesaba katıldığında, 180 gramlık net tişört gramajı için satın alınması gereken brüt kumaş miktarı 189 grama çıkar. Beş bin adet tişört için toplamda 945 kilogram kumaş satın alınması gerekir. Kilosu 250 TL olan kumaştan 945 kilogram alındığında toplam kumaş bedeli 236.250 TL olur. Bu durumda sadece ana kumaşın bir adet tişörte yansıyan brüt maliyeti 47,25 TL olarak bulunur. Eğer yakada ribana veya garni kumaş kullanılıyorsa, bu kumaşların brüt tüketimleri de aynı formülle hesaplanarak ana kumaş maliyetine eklenir. Yakada kullanılan 20 gramlık bir ribana kumaşın da firesi eklendikten sonra maliyete 5 TL eklediğini düşünürsek, toplam kumaş maliyeti parça başına 52,25 TL seviyesine ulaşır.

Aksesuar ve yan malzeme giderleri hesaba nasıl katılır?

Ana kumaş hesaplandıktan sonra ürünün üzerinde bulunan düğme, fermuar, tela, etiket, ambalaj poşeti ve koli gibi malzemelerin bedelleri çıkarılır. Aksesuar maliyetlerinde en sık yapılan hata, dikiş ipliği tüketiminin küçük görülerek göz ardı edilmesidir. Bir tişörtün dikimi için omuz çatımı, yaka takma, etek kıvırma ve yan çatım dikişleri toplamında ortalama 120 metre dikiş ipliği tüketildiği bilinir. Piyasada 5.000 metrelik bir polyester iplik bobini 60 TL'ye satılıyorsa, bir metrenin maliyeti 0,012 TL olur. 120 metre iplik kullanan bir tişört için iplik maliyeti 1,44 TL olarak hesaba yazılır. Bunun dışında tişörtte kullanılan diğer yan malzemelerin birim fiyatları toplanır. Dokuma ense etiketi 0,50 TL, iç yıkama talimatı 0,30 TL, ürünün içine konduğu şeffaf jelatin ambalaj poşeti 1,50 TL, altıgen koli payı 1,20 TL ve kolideki koli bandı payı 0,10 TL tuttuğunda, parça başına düşen yan malzeme maliyeti toplam 3,60 TL olur. İplik maliyeti olan 1,44 TL ile birleştirildiğinde toplam aksesuar masrafı 5,04 TL'ye ulaşır.

Malzeme Türü	Birim	Birim Fiyat (TL)	Tüketim Miktarı	Parça Başı Maliyet (TL)
Pamuklu Kumaş	Kg	250,00	0,189	47,25
Yaka Ribanası	Kg	250,00	0,020	5,00
Dikiş İpliği	Metre	0,012	120	1,44
Etiket ve Ambalaj	Adet	3,60	1	3,60
Toplam Malzeme				57,29

Tabloda görüldüğü üzere, tişört banttan hiç inmeden sadece üzerindeki malzemelerin toplam tutarı 57,29 TL seviyesindedir. Ancak atölyenin esas ayakta kalmasını sağlayan hesaplama, işçilik ve giderlerin bu rakamın üzerine doğru eklenmesidir.

İşçilik ve atölye genel giderleri siparişlere nasıl dağıtılır?

Tekstil maliyet hesaplamasının en karmaşık kısmı, işçilik ücretlerinin ve atölye genel üretim giderlerinin parça başına dağıtılmasıdır. Atölyenin kirası, elektrik faturaları, makine bakım masrafları, iğne kırıkları, yemek, personel taşıma servisi ve üretimde çalışan makinecilerin maaşları aylık sabit ve değişken giderleri oluşturur. Bu giderleri birim ürüne yansıtmak için dakika maliyeti yöntemi uygulanır. Öncelikle atölyenin bir aylık toplam gideri bulunur. Otuz makineci, beş ortacı, iki ütü paket personeli, bir ustabaşı ve bir kalite kontrolcünün çalıştığı otuz dokuz kişilik bir fason atölyesinin personel maaşları, SGK primleri, vergileri, kira ve faturalar dahil aylık toplam harcamasının 1.500.000 TL olduğunu düşünelim. İkinci adımda, atölyenin bir ayda ürettiği verimli dakika kapasitesi hesaplanır. Bir işçi günde dokuz saat mesai yapar. Çay molaları, yemek paydosu ve makine iplik takma gibi zorunlu duruşlar çıkarıldığında net dikiş zamanı yedi buçuk saat civarındadır. Yedi buçuk saat 450 dakikaya eşittir. Üretimde bilfiil çalışan otuz iki personel günde toplam 14.400 dakika üretim yapar. Ayda ortalama yirmi altı iş günü çalışıldığında, atölyenin aylık toplam üretim kapasitesi 374.400 dakika olur. Aylık nakit çıkışı olan 1.500.000 TL, aylık net kapasite olan 374.400 dakikaya bölündüğünde atölyenin bir dakikalık çalışma maliyeti yaklaşık 4,00 TL olarak bulunur. Üçüncü adımda, üretilecek modelin zaman etüdü yapılır. Bant usulü çalışan bir atölyede bahsi geçen tişörtün kesimden çıkıp ütü pakete girene kadar geçen toplam işçilik süresi kronometre ile ölçüldüğünde 12 dakika sürdüğü tespit edilsin. Bir dakikası 4,00 TL'ye mal olan atölyede, 12 dakika süren bir tişörtün işçilik ve genel gider maliyeti 48,00 TL olarak hesaba geçer. Malzeme maliyeti olan 57,29 TL'ye, işçilik ve gider maliyeti olan 48,00 TL eklendiğinde, fason atölyeden çıkan bir tişörtün net üretim maliyeti 105,29 TL olur. Atölye sahibi bu maliyetin üzerine yüzde on beş oranında kendi net kar marjını (15,79 TL) eklediğinde, müşteriye parça başı 121,08 TL fiyat teklifi verir. Eğer atölye maliyet hesabını yuvarlayarak sadece işçilik maaşları üzerinden yaparsa, elektrik ve kira masraflarının payını eksik hesaplar ve yıl sonunda zarar yazar.

Fason tekstil üretiminde yazılım kullanımı hesaplamaları nasıl değiştirir?

Geleneksel yöntemlerde maliyet hesapları genellikle kağıt defterlerde veya elektronik tablolarda yapılır. Ancak elektronik tablolarda işlem yapmanın ciddi kısıtlılıkları vardır. İplik fiyatı güncellendiğinde veya asgari ücret arttığında tüm formüllerin tek tek elle değiştirilmesi gerekir. Ayrıca bir siparişte kumaş hatalı çıktığı için kesim firesi yüzde beşten yüzde on ikiye fırlarsa veya makine arızası yaşanıp işçilik süresi 12 dakikadan 15 dakikaya çıkarsa, statik tablolar bu eş zamanlı sapmayı gösteremez. Maliyet, ürün kargoya verildikten sonra ortaya çıkar. Türkiye'deki imalat işletmeleri, maliyetleri gerçek zamanlı izlemek için ürün yaşam döngüsü ve üretim takip sistemlerini kullanır. Sistem içinde her model için bir ürün reçetesi oluşturulur. Reçetede kumaş türü, fire oranı ve aksesuar listesi miktar bazında sabitlenir. Satın alma personeli depoya yeni bir parti kumaş aldığında, tedarikçi faturasındaki güncel birim fiyat sisteme girilir ve yazılım otomatik olarak ürünün yeni malzeme maliyetini günceller. Asgari ücret değiştiğinde veya elektrik faturası sisteme işlendiğinde dakika maliyeti kendiliğinden hesaplanır. Üretim sahasında ise barkodlu iş emirleri üzerinden ilerlenir. Kesimhane personeli kestiği kumaş miktarını ve çıkardığı fireyi tablet üzerinden sisteme işler. Makineci dikimi bitirdiğinde iş emrini kapatır. Bu sayede planlanan 12 dakikalık işçilik süresinin gerçekleşen sürede 14 dakika sürdüğü anında ekrana düşer. İşletme sahipleri, sektörel ihtiyaçlara göre tasarlanmış tekstil ve konfeksiyon modülleri üzerinden siparişin kar veya zarar durumunu sevkiyat yapılmadan önce inceleyebilir. Atölye giderlerinin ve makine bakımlarının kaydı, üretim modülleri aracılığıyla genel gider havuzuna eklenerek atölyenin finansal sağlığını gösterir. Plansız bir duruş olduğunda, sistem gecikmeyi ve bunun maliyete olan etkisini hesaplayarak yönetimi uyarır.

Özet

Fason tekstil atölyelerinde parça başı maliyet hesabı, kumaşın brüt gramajı, yan malzemelerin detaylı sarfiyatı, fire oranları ve dakika bazlı işçilik giderlerinin toplanmasıyla elde edilir. Brüt kumaş tüketimi bulunurken mutlaka pastal firesi eklenir. Atölyenin aylık toplam nakit çıkışının, aylık toplam verimli çalışma dakikasına bölünmesiyle dakika maliyeti bulunur. Bir ürünün dikim bandında ve kalite kontrolde kalma süresi dakika maliyetiyle çarpılarak genel gider payı ürüne tam olarak yansıtılır. Bu karmaşık verilerin, satın alma fiyatlarındaki dalgalanmaların ve sahadaki zaman sapmalarının anlık takibi için işletmeler sektöre özel üretim yazılımları kullanır. Gerçek maliyetini dakika ve kuruş detayında bilen bir atölye, müşterilerine doğru fiyat vererek zarar etme riskinden korunur ve işçilik kapasitesini doğru değerlendirir.